باغ دولتآباد
باغ دولتآباد، یکی از آثار باستانی شهر یزد، به یادگار دورانهای افشاریه و زندیه، در قلب شهر کویری یزد واقع شده است. این باغ در سال ۱۱۶۰ هجری قمری توسط خان بزرگی به نام محمد تقی خان بافقی، که از سرسلسله خاندان خوانین یزد بود، بنا شده است. در ابتدا، محمد تقی خان قناتی به طول ۶۰ کیلومتر احداث کرد و آب را از مهریز به یزد و محل فعلی باغ دولتآباد رساند. سپس، مجموعه حکومتی خود را (دارالحکومه) ساخت. این بنا با مساحتی حدود ۷۰ هزار متر مربع، شامل اجزای مختلفی از جمله ساختمان هشتی، بزرگترین بادگیر جهان، عمارت سردر، عمارت بهشتآیین، عمارت تهرانی، تالار آینه، و آبانبار دو دهانه است که این باغ را به یکی از زیباترین باغهای قدیمی ایران تبدیل کرده است.
عملیات مرمت و بازسازی باغ دولتآباد از سال ۱۳۴۸ توسط دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی آغاز شد و تا سال ۱۳۶۱ ادامه یافت. بخشهایی از مجموعه که مورد مرمت قرار گرفته بود عبارت بودند از: عمارت تالار آینه، عمارت مستخدمین (مطبخ)، آشپزخانه، عمارت تهرانی، قسمت ساباط و آبانبار، عمارت حرمخانه، عمارت بادگیر، عمارت جلوخان، و عمارت بهشتآیین. در فاصلهی سالهای ۱۳۶۱، این مجموعه به یکی از نوادگان محمد تقی خان، به نام حاج شیخ محمد علی خان معزالدینی، واگذار شد و مرمتهای لازم انجام شد و مجموعه برای بازدید عموم باز شد. همچنین، از سال ۱۳۷۹، بازسازی عمدهای در این مجموعه آغاز شد.
یکی از ساختمانهای این مجموعه، عمارت هشتی و بادگیر است که ترکیب جریان آب و هوا به بهترین شکل در آن اعمال شده است. بادگیر باغ مذکور با ارتفاع ۳۳ متر از سطح زمین، نمادی از هنر معماری و نشانه نبوغ معماران یزدی است. این ساختمان شامل یک هشتی با سقف خمیده و بادگیر بلند، و پنج حوض مرمر در داخل و سه حوض مرمر در سه طرف آن است. مواد اصلی ساختمان شامل آجر، خشت، و در نمای خارجی، اندودهای سیمگل گچ، ریگ، و سنگ مرمر است. در داخل، به جز زیر بادگیر که با سنگ مرمر پوشیده شده است، بقیه کفها با آجر و گل و موج پوشیده شدهاند. هنوز برخی از درها و مشبکها با چوب چینی و شیشههای رنگی زیبا موجود هستند. گنبد و سقف خمیده هشتی، و دربها اخیراً بازسازی و مرمت شدهاند.
