منطقه ویگل

منطقه ویگل در فاصله ۴ کیلومتری جنوب غربی شهر آران و بیدگل قرار دارد. مساحتش نزدیک به ۲۵۰ هکتار است. منطقه ویگل یکی از بزرگترین و مهمترین محوطه های استان اصفهان به شمار می رود. مهمترین آثار معماری آن، دو قلعه خشتی در غرب و شرق بخش میانی آتشکده ای خشتی و آثار معماری پراکنده ای است که به صورت دیوارهای موازی با عمود بر هم در سطح محوطه پراکنده شده اند. مهمترین یافته های منقول آن حجم قابل توجهی از قطعات سفال است که به صورت پراکنده و گاه متراکم در عرصه محوطه دیده میشوند. اگر چه شواهدی از دوره ای مفرغ و پارتی نیز در بخش هایی از منطقه ویگل شناسایی شده است، در دوره ی ساسانی اندازه ی نسبتاً بزرگی یافت و به استانداردهای یک شهر بزرگ و مهم نیز رسید.

با شروع دوران اسلامی و به طور مشخص در سده های سوم و چهارم هجری مرکزیتش با موقعیت کاشان در جنوب غربی جا به جا شد. از آن به بعد و در سده ی پنجم تا آغاز سده ی هشتم هجری با نام های اهر اسکان و منطقه ویگل و گل سلیل / هلیل یکی از دهات و اقمار کاشان شد. اگرچه هجوم ویرانگر ملک سلجوق (مسعود بن محمد بن ملکشاه حکم ۵۲۸-۵۴۶ هجری قمری در سال ۵۳۲ هجری آسیب جبران ناپذیری بر پیکره ی این روستا وارد ساخت تا آغاز سده ی هشتم هجری به حیاتش ادامه داد. از این زمان به دلایلی که می توان خشکسالی جا به جایی منابع آب و به تبع آن هجوم ماسه های روانی را مهمترین آنها دانست، متروک و با آران و بیدگلی که هم اینک وجود دارند، جایگزین شد. اهمیت تاریخی این محوطه در شناخت دوره ی انتقالی معماری و شهرسازی ساسانی به دوران اسلامی بسیار چشمگیر است؛ این موضوع به روشنی در شناخت ویژگی های یافته های سفالی نیز قابل تعمیم است.

منطقه ویگل – قلعه غربی

این بنا در منتهی الیه غرب منطقه ویگل قرار دارد. شکل هندسی آن ذوزنقه ای است که با جهت جغرافیایی شمال غربی – جنوب شرقی ساخته شده است. ورودی قلعه در میانه ی شرقی جبهه جنوبی قرار دارد. در ازای قلعه ۱۰۰ متر و بیشترین پهنایش که در جبهه شرقی قرار دارد ۶۰ متر است. مصالح آن خشت و چینه است. مصالح لایه های درونی به طور معمول خشت است و سازه های جدا کننده که مهمترین شان حصار محیطی است با چینه ساخته شده اند. ساختار دو بخشی این قلعه، بسیار قابل توجه است و نشان می دهد که عنصر مهم شهری و حاکمیتی منطقه ویگل در دوره ی حیاتش بوده است؛ این ساختار به طور مشخص شامل یک ارگ در بخش غربی و شارستان کوچکی در نیمه ی شرقی است. این دو به وسیله بارویی شمالی جنوبی از هم جدا شده اند. بدون تردید بخش هایی از ارگ دارای دو اشکوب طبقه بوده اند؛ ولی بیشتر بخش های شارستان در یک اشکوب ساخته شده اند. اندازه ای معمول خشت های این قلعه ۱۰×۴۰×۴۰ سانتیمتر است که از جمله مصالح معمول دوره ی ساسانی به شمار می رود. قطعات سفال پراکنده در سطح و پیرامون قلعه نشان می دهند که از آن دوره تا اواسط سده های میانه ی دوران اسلامی مورد استفاده قرار می گرفته است. خندق پیرامون قلعه و نحوه انباشت باد رفت های اطرافش ساختاری را شکل داده اند که با توصیف مقدسی شهر هراسکان در سده ی چهارم هجری قمری تطبیق می یابد.

منطقه ویگل – آتشکده

این بنا در فاصله ۸۰ متری جنوب شرق قلعه غربی قرار دارد. آتشکده محوطه در اثر کارش باستان شناسی کشف شد. مساحت بخش شناسایی شده ی آن ۱۱۰ متر مربع است. آتشکده متعلق به دوره ی ساسانی است. ساختمان آن شامل گنبدخانه ای مرکزی است که همانند عموم آتشکده ها طرحی از چهار صفه دارد و هر صفه اش از طریق درگاهی به دهلیز طوافی که پیرامون آنرا می پیماید وصل میشود ازاره ی نمای درونی جرزهای گنبدخانه با ترکیبی از گل اخرا رنگ آمیزی شده اند؛ به این ترتیب بدون برخورداری از تزیینات گچی گچبری ساختار درونی گنبدخانه از یکنواختی خارج شده است. در مرکز گنبدخانه آتشدان قرار داشته است که هم اینک جز سکوی زیرین و پایه ی آتشدان از آن بر جای نیست. پایه ی آتشدان ساختاری از گچ نیم کوب دارد که با سنگ ریزه و قلوه سنگهای کوچک استحکام بخشی شده است. شیارهای قاشقی نمای بیرونی آن و شیوه ای ساختش آن را در ردیف تعداد قابل توجهی از پایه آتشدان هایی می آورد که در مناطقی چون تورنگ تپه در گرگان روستای کاکا در گنبد کاووس آتشکده و زنیار در رومشکان لرستان، چم نمشت در در مشهر ایلام بندیان در گره امامزاده محمد ولی بیگ درگز، امامزاده حاصل علامرودشت لامرد فارس و آتشکده های شیان و پلنگ گرد و چهار تاقی میل میلگه در اسلام آباد کرمانشاه و تعداد قابل توجهی پایه آتشدان سنگی ساسانی در سواحل خلیج فارس شناسایی شده اند. در سوی شمالی کنید خانه سکویی قرار دارد و به نظر می رسد در دوره ی حیات بنا به منزله سکوی هدایا مورد استفاده قرار میگرفته است. اگر چه تمامی ساختارهای معماری و عناصر فضایی آتشکده هنوز شناسایی کاوش باستان شناسی نشده اند، آنچه به دست آمده وجود یک آتشکده مربوط به دوره ساسانی را تضمین میکنند و این موضوع در تاریخ معماری این دوره به ویژه در نواحی مرکزی ایران بسیار مهم است. با آغاز دوران اسلامی و گرایش ایرانیان به آیین جدید طی اندک زمانی آتشکده متروک ماند. پس از آن با کمترین تخریب و بدون تغییر ساختاری گسترده در آن و تنها با مسدود ساختن برخی از ورودی ها، مورد استفاده مجدد قرار گرفت. به نظر می رسد که این آتشکده بخشی از مجموعه ای بزرگ با کار کرد. تشریفاتی مذهبی است که با مطالعات باستان شناسی در آینده می توان به چگونگی آن پی برد.

منطقه ویگل – قلعه شرقی

این قلعه در نیمه ی شرقی منطقه ویگل و در فاصله ۷۰۰ متری شرق قلعه غربی قرار دارد. شکل هندسی آن چهار گوش مستطیل و در ازای آن ۶۰ متر و پهنایش ۵۳ متر است. جهت جغرافیایی ساخت آن بر خلاف قلعه غربی، شمال شرقی – جنوب غربی است. علی رغم استفاده از چینه برای سازه های جدا کننده، مصالح عمده این قلعه خشت است. دو اندازه ی مشخص در خشت های این قلعه می توان دیده یکی ۱۰×۴۰۰۴۰ و دیگری ۳۰۰۳۰۰۶-۷ سانتیمتر است. این اندازه ها در کنار قطعات سفال پراکنده در سطح و پیرامون قلعه نشان می دهند. که از دوره ی ساسانی تا اواسط دوران اسلامی مورد استفاده قرار می گرفته است. در هر گوشه از این قلعه، برجی ساخته شده که جز استحکام بنا بر جنبه های تدافعی آن نیز افزوده است. بر خلاف قلعه غربی، ساختار سیاسی اجتماعی دو بخشی در این قلعه دیده نمی شود؛ ولی بخشهایی از آن نیز در دو اشکوب ساخته شده اند. خندقی، محیط این قلعه را فرا گرفته است و پیرامون آن را نیز حجم قابل توجهی از با درفت محاط کرده است.

منطقه ویگل – سازه های معماری پراکنده

جز یادمان های شاخصی که از فهرست و شرح آنها گذشتیم به صورت پراکنده در عرصه محوطه، بقایای معماری دیده می شوند که بازماندهی فضای معماری شاخصی اند. امتداد این آثار در اثر فرسایش های طبیعی و انسانی از بین رفته اند با در زیر انبوهی از با درفت دفن شده اند. این سازه ها شامل دیوارهای ممتد موازی متعامد و متقاطع اند. برخی از آنها را می توان با روی محیطی واحد معماری شاخصی تلقی کرد و برخی دیگر را بازمانده گذر یا کوچه ای دانست که دیرزمانی عنصر شهری و ارتباطی مهمی بوده اند. تراکم این سازه ها در نیمه ی جنوبی و غربی محوطه بیش از دیگر بخش ها است؛ این موضوع به روشنی به عدم امتداد دامنه ریگزار (بندریگ) شرق شهر آران و بیدگل بر می گردد. یافته های سفالی پراکنده در پیرامون این آثار نشان می دهند. که توالی تاریخی آنها هم افق با بدنه اصلی محوطه و آثار معماری شاخص آن است؛ یعنی زمان ساخت آنها بازهای تاریخی برابر با دوره ی ساسانی تا سده های میانه دوران اسلامی را نشان می دهند.